6533b852fe1ef96bd12aba05

RESEARCH PRODUCT

Die Sorge der Kirche um die Würde der älteren Menschen. Aus der Sicht der Diözese Oppeln

subject

description

Starzenie się społeczeństwa jest jednym z największych wyzwań, z którymi w ciągu najbliższych dekad zmierzy się Europa, w tym również Polska, której rozwój demograficzny będzie się charakteryzował znacznym wzrostem liczby seniorów – osób powyżej 65. roku życia. Dlatego dla Kościoła w Polsce ważnym społeczno-pastoralnym wyzwaniem staje się troska o osoby w podeszłym wieku. Celem podjętych rozważań jest ukazanie troski Kościoła o godność człowieka starego na przykładzie inicjatyw podejmowanych w diecezji opolskiej, obejmującej teren województwa opolskiego, gdzie w najbliższych latach zamieszkiwać będzie najwięcej w Polsce osób w podeszłym wieku. Podjęta tematyka dobrze wpisuje się w szerszą perspektywę badawczą, podejmującą kwestie odpowiedzialności społecznej i pastoralnych działań w obszarze mobilnej społeczności. Od czasu politycznej transformacji w Polsce duża część ludności zamieszkująca tereny diecezji opolskiej jest aktywną częścią w mobilnej społeczności Unii Europejskiej. Źródłem dla prowadzonych rozważań są prognozy dotyczące demograficznego rozwoju ludności Śląska Opolskiego, nauczanie św. Jana Pawła II, Benedykta XVI i Franciszka, będące wyrazem troski Kościoła o ludzi w podeszłym wieku oraz formy działalności Caritas Diecezji Opolskiej. Realizacja tak określonego celu obejmuje najpierw prezentację przemian demograficznych na Śląsku Opolskim, następnie analizę papieskich wskazań w kwestii godności, wartości życia osób w podeszłym wieku oraz prezentację konkretnych inicjatyw społeczno pastoralnych realizowanych w diecezji opolskiej dla dobra osób starszych. Badania przeprowadzone przez Państwowy Instytut Naukowy – Instytut Śląski w Opolu (Mechanizmy zaradcze względem problemów na rynku pracy w województwie opolskim – analiza w oparciu o przeprowadzone badania oraz wiedzę ekspercką, Opole 2010) i Główny Urząd Statystyczny (Prognoza ludności na lata 2014–2050, Warszawa 2014) jednoznacznie wskazują na coraz intensywniejszy proces starzenia się społeczeństwa Śląska Opolskiego. Jak wynika z opracowań na temat przemian demograficznych ludności Śląska Opolskiego, region ten jest zaliczany w Polsce do grupy zaawansowanej pod względem starości demograficznej. W 2010 r. liczba seniorów w wieku poprodukcyjnym (65+) wynosiła w województwie opolskim 145 000, a pro gnoza na 2035 r. wskazuje, że ich liczba przekroczy 226 000 osób, czyli będą stanowić 25,2% populacji. A zatem co piąty mieszkaniec regionu przekroczy 65. rok życia. Śląsk Opolski należy do województw, w których najszybciej przybywa seniorów. Z prognozy demograficznej do 2035 r. wynika, że już za 15 lat ten region Polski będzie obszarem ludzi starych, osamotnionych, o słabych więziach społecznych z pokoleniem dzieci i wnuków, prowadzącym do zjawiska tzw. „sieroctwa seniorów” (R. Rauziński, Starzenie się ludności i jego konsekwencje społeczne w świetle procesów migracyjnych na Śląsku Opolskim w latach 2010–2035, w: S. Rogala [red.], Starość i jej konsekwencje społeczno-rodzinne, Opole 2010, s. 71–76). Również najnowsze badania GUS z 2013 r. i prognozy demograficzne aż do 2050 r., uwzględniając wskaźniki starości demograficznej i obciążenia ludności młodej ludnością starszą, nie wprowadzają zmian w zakresie intensywności starzenia się społeczeństwa Śląska Opolskiego. W 2013 r. liczba seniorów w wieku poprodukcyjnym (65+) wynosiła w województwie opolskim 15,3% ogólnej populacji, a prognoza na 2050 r. wskazuje, że będą stanowić 36,1% populacji, czyli najwyższy odsetek w Polsce. Tak więc już nie co piąty, jak w 2010 r., ale co 7 mieszkaniec regionu przekroczy 65. rok życia. Podobnie nie ulegnie zasadniczej zmianie wskaźnik określający relację między liczbą dzieci a liczbą osób starszych. I pod tym względem najwyższe wartości zostaną osiągnięte w województwie opolskim (3599), co oznacza de facto najmniej korzystne relacje międzygeneracyjne. W sumie w 2050 r. na jedno dziecko do 14. roku życia przypadnie 3,6 seniorów (GUS, Prognoza ludności na lata 2014–2050, Warszawa 2014, s. 134, 139). Starzenie się społeczeństwa jest nie tylko wezwaniem dla państwa, ale i dla Kościoła. Troska o godność osób w podeszłym wieku jest wyraźnie obecna w nauczaniu ostatnich papieży. Św. Jan Paweł II w Liście do moich Braci i Sióstr – ludzi w podeszłym wieku (1999), programowym tekście na temat wartości życia człowieka w podeszłym wieku, wskazuje na talenty ludzi starych. Na tle różnych wymiarów działalności człowieka starego papież wyróżnia trojakiego rodzaju dary, talenty człowieka starego: w odniesieniu do wiary – świadek tradycji wiary; doświadczenia życiowego – żywa biblioteka mądrości; i do mądrości historycznej – strażnika pamięci zbiorowej (Jan Paweł II, Do moich Braci i Sióstr – ludzi w podeszłym wieku, nr 10, 12). Wartość życia człowieka starego jest niezależna od jego sprawności fizycznej. Stworzenie człowieka na obraz Boży jest podstawą jego godności na każdym etapie życia, jego życie jest cenne samo w sobie i ważne (Jan Paweł II, Adhortacja apostolska „Christifieles laici” [1988], nr 48; tenże, O szacunek dla ludzi w podeszłym wieku. Przemówienie do uczestników konferencji Die Sorge der Kirche um die Würde der älteren Menschen 73 zorganizowanej przez Papieską Radę ds. Duszpasterstwa Służby Zdrowia, 31.10.1998). Innym ważnym przyczynkiem, mówiącym o odpowiedzialności i trosce Kościoła o ludzi starych, jest encyklika papieża Benedykta XVI Deus caritas est (2005). W drugiej jej części, dotyczącej dzieł miłości dokonywanych przez Kościół jako „wspólnotę miłości”, znajdujemy wskazania do podejmowania charytatywnej działalności, ukierunkowanej na całkowite dobro człowieka. Kościół, obok ewangelizacji przez słowo i sakramenty, jest wezwany do służby miłości, wychodząc naprzeciw cierpieniom i potrzebom, również materialnym, ludzi. Ten rodzaj służby jest jednym z istotnych elementów wewnętrznej natury Kościoła, która wyraża się w troistym zadaniu: głoszeniu słowa Bożego (kerygma-martyria), sprawowaniu sakramentów (leiturgia) i posłudze miłości (diaconia). Wymienione zadania są ze sobą ściśle powiązane i nie mogą być od siebie oddzielone (por. Deus caritas est, nr 19, 25). W teologicznym uzasadnieniu posługi miłości realizowanej w Kościele, której zasadniczym podmiotem są ludzie w podeszłym wieku, chorzy, samotni i potrzebujący, Benedykt XVI wskazuje na nadprzyrodzone źródło tej posługi, którego świadomość chroni przez skrajnościami: aktywizmem bądź popadnięciem w zniechęcenie: „Działanie praktyczne pozostaje niewystarczające, jeżeli nie jest w nim uchwytna miłość do człowieka, miłość, która się karmi spotkaniem z Chrystusem. Głęboki, osobisty udział w potrzebie i cierpieniu drugiego staje się w ten sposób dawaniem samego siebie: aby dar nie upokarzał drugiego, muszę mu dać nie tylko coś mojego, ale siebie same go, muszę być obecny w darze jako osoba” (Deus caritas est, nr 34). Z kolei papież Franciszek, obok charytatywnej troski o osoby starsze, wskazuje na potrzebę promocji w Kościele pozytywnej wizji starości, która skutecznie przeciwstawi się kulturze dewaluacji wartości życia osób starszych. Starość jest czasem łaski, kiedy Bóg wzywa człowieka, aby nie tylko zachował wiarę, ale i przekazywał ją przyszłym pokoleniom. Papież Franciszek, podobnie jak św. Jan Paweł II, kładzie akcent na dary związane z podeszłym wiekiem, do których zalicza m.in.: dar rozumienia trudnych sytuacji, dar dostrzegania wartości modlitwy, czy dar wykorzystania mądrości życiowej: „Naród, który nie chroni dziadków i nie traktuje ich dobrze, jest narodem bez przyszłości. Bo traci pamięć i wykorzenia się. Ale uwaga, waszym z kolei zadaniem jest ożywianie w was tych korzeni. Poprzez modlitwę, lekturę Ewangelii, dzieła miłosierdzia. W ten sposób pozostaniemy żywymi drzewami, które również w starości nie przestają wydawać owoców” (Franciszek, Pamięć o przeszłości i przyszłość. Przemówienie podczas spotkania z ludźmi starszymi na placu św. Piotra [28.09.2014]). Kościół w trosce o godność człowieka starego nie tylko angażuje się społecznie i duszpastersko w budowanie pozytywnej wizji starości, wskazującej na wartość życia człowieka w podeszłym wieku, ale przede wszystkim podejmuje różnego rodzaju inicjatywy na poziomie lokalnych Kościołów, przez które realizuje się posługa miłości wobec osób starych, chorych, samotnych. Tego rodzaju posługa jest wyrazem integralnego podejścia do człowieka starego, obejmującego troskę o duszę i ciało oraz szanującego jego godność. Wśród inicjatyw społeczno-pastoralnych podejmowanych w diecezji opolskiej, związanych szczególnie z działalnością pierwszej diecezjalnej Caritas w Polsce, powstałej w Opolu 9 listopada 1989 r., można wyróżnić dwa typy działań: formalne i nieformalne. Pierwsze dotyczą stałej działalności charytatywnej, która obejmuje takie programy, jak: (1) Stacje Opieki Caritas, prowadzące domową pielęgnację chorych; (2) hospicja domowe i poradnie paliatywne; (3) gabinety rehabilitacyjne i ośrodki dla osób niepełnosprawnych (por. A. Drechsler, Działalność Caritas Diecezji Opolskiej po 1989 roku, w: M. Worbs [red.], Konsekwencje wiary, Opole 2014, s. 105–138). Nową formą działań formalnych, wyrażających troskę o osoby starsze w wymiarze fizycznymi i duchowym, są zyskujące coraz większe uznanie programy realizowane w ośrodkach rehabilitacyjno-wypoczynkowych: „Skowronek” w Głuchołazach, „Sebastianeum Silesiacum” w Kamieniu Śląskim, czy „Rybak” w Głębinowie. W zakresie działań nieformalnych troska o osoby starsze stanowi główny obszar działalności Parafialnych Zespołów Caritas. Troska ta wyraża się najczęściej w praktykowaniu dzieł miłosierdzia, rozpoznawaniu materialnych i duchowych potrzeb oraz świadczeniu bezpośredniej pomocy potrzebującym w konkretnej, lokalnej wspólnocie Kościoła.